Katarakt Nedenleri ve Risk Faktörleri

Göz merceği, büyük oranda özel yapıdaki kristalin proteinlerden oluşur ve bu proteinlerin düzenli dizilimi merceğin saydamlığını sağlar. Zamanla veya çeşitli etkenlerle bu proteinler yapısal olarak bozulup birbirine kümelenmeye başlar; bu kümelenme ışığın düzenli geçişini engelleyerek görme bulanıklığına yol açar.

Bu süreç tek bir nedene bağlı değildir; oksidatif stres, metabolik değişiklikler, doğrudan travma veya genetik faktörler benzer sonuca farklı yollarla ulaşabilir. Aşağıda bilinen başlıca nedenler ve risk faktörleri sıralanmaktadır.

Katarağın en sık görülen türü olan yaşa bağlı (senil) katarakt, mercek proteinlerinde yıllar içinde biriken oksidatif hasarın bir sonucudur. İlerleyen yaşla birlikte merceğin kendini yenileme ve onarma kapasitesi azalır, bozulmuş proteinlerin birikimi hızlanır.

Bu nedenle katarakt sıklığı özellikle 60 yaş üzerinde belirgin şekilde artar; ancak yaşlanmaya bağlı katarakt gelişim hızı kişiden kişiye önemli farklılıklar gösterebilir.

Kronik yüksek kan şekeri düzeyleri, mercek içindeki sorbitol birikimini artırarak lens liflerinde şişme ve yapısal bozulmaya yol açar. Bu mekanizma diyabetli bireylerde kataraktın hem daha erken yaşta hem de daha hızlı ilerleyerek ortaya çıkmasına neden olabilir.

İyi kontrol edilmeyen kan şekeri düzeyleri bu riski artırdığından, diyabetli hastalarda düzenli göz muayenesi hem katarakt hem de diyabetik retinopati açısından önem taşır.

Ağızdan, damardan veya göz damlası şeklinde uzun süreli kortikosteroid kullanımı, özellikle arka kapsül altı katarakt gelişimi ile ilişkilendirilmiştir. Kortikosteroidlerin mercek epitel hücrelerinin metabolizmasını etkilemesi bu sürecin temelini oluşturur.

Astım, romatolojik hastalıklar veya organ nakli sonrası uzun süre kortikosteroid kullanan hastaların, tedavileri süresince düzenli göz muayenesi ile takip edilmesi önerilir.

Göze gelen künt veya delici travmalar, mercek kapsülünün bütünlüğünü doğrudan bozarak travmatik katarakt gelişimine yol açabilir. Bu tür katarakt travmadan hemen sonra ya da aylar, hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir.

Travmatik kataraktlar genellikle tek gözde görülür ve çoğunlukla ilerleyici bir seyir izler; bu nedenle göze yönelik ciddi bir darbe sonrasında görme değişikliği olmasa bile göz muayenesi önerilir.

Vitrektomi gibi göz içi cerrahi işlemler, göz içindeki metabolik ortamı ve oksijen dağılımını değiştirerek mercekte katarakt gelişimini hızlandırabilir. Bu durum literatürde ameliyat sonrası katarakt olarak bilinir.

Bu tür kataraktlar genellikle ameliyattan sonraki aylar veya yıllar içinde gelişir ve hastanın önceki cerrahi geçmişi göz hekimi tarafından değerlendirme sırasında dikkate alınır.

Göz içi iltihabi hastalıkları ifade eden üveit, hem hastalığın kendisine bağlı inflamatuar süreçler hem de tedavisinde sıklıkla kullanılan kortikosteroidler nedeniyle katarakt gelişim riskini artırır.

Tekrarlayan veya kronik seyirli üveiti olan hastalarda katarakt, hastalığın doğal seyrinin bir parçası olarak değerlendirilir ve düzenli göz içi basınç ve mercek takibi gerektirir.

Bazı katarakt türleri doğumda veya yaşamın ilk aylarında ortaya çıkar ve genetik geçişli olabilir. Bu durum, kalıtsal metabolik hastalıklar, kromozomal anomaliler veya hamilelik sırasında geçirilen bazı enfeksiyonlarla ilişkili olabilir.

Doğuştan katarakt, görsel gelişimin devam ettiği erken çocukluk döneminde tanı ve tedavinin gecikmemesi gereken özel bir durumdur.

Güneşten gelen ultraviyole (UV) ışınlarına uzun süreli ve korunmasız maruziyet, mercek proteinlerinde oksidatif hasarı artırarak katarakt gelişimine katkıda bulunan çevresel bir faktördür.

Özellikle açık havada uzun süre çalışan veya güneşli iklimlerde yaşayan bireylerde bu risk daha belirgin hale gelebilir.

Sigara dumanındaki oksidatif bileşikler, mercek dokusunda serbest radikal hasarını artırarak özellikle nükleer tipte katarakt gelişim riskini yükseltir. Bu ilişki, sigara içme süresi ve yoğunluğu ile doğru orantılı bulunmuştur.

Sigarayı bırakmanın, yalnızca genel sağlık açısından değil, katarakt ve diğer göz hastalıkları riskinin azaltılması açısından da olumlu katkısı olduğu bilinmektedir.

Yüksek derecede miyopisi olan gözlerde, göz küresinin normalden uzun olması merceğin ve göz içi dokularının metabolizmasını etkileyerek katarağın, özellikle nükleer tipte, daha erken yaşta ortaya çıkmasıyla ilişkilendirilmiştir.

Yüksek miyopisi olan bireylerin düzenli göz muayenesi ile hem katarakt hem de retina açısından takip edilmesi önerilir.

Baş-boyun bölgesine veya göze yakın alanlara uygulanan radyoterapi, mercek hücrelerinin bölünme kapasitesini bozarak radyasyona bağlı katarakt gelişimine yol açabilir. Bu tür katarakt genellikle tedaviden aylar veya yıllar sonra ortaya çıkar.

Radyoterapi öyküsü olan hastaların, tedaviyi uygulayan ekip ile koordineli şekilde düzenli göz muayenesinden geçmesi önerilir.

Katarakt risk faktörlerinin bir kısmı yaşam tarzı değişiklikleriyle etkilenebilirken bir kısmı kişinin kontrolü dışındadır. Aşağıdaki tablo bu ayrımı özetlemektedir.

• Güneşli ortamlarda UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak
• Sigarayı bırakmak veya hiç başlamamak
• Diyabeti olan bireylerde kan şekerini önerilen aralıkta tutmak
• Düzenli aralıklarla göz muayenesine gitmek, özellikle 40 yaş sonrasında
• Uzun süreli kortikosteroid tedavisi gerekiyorsa göz hekimi ile birlikte takip edilmek